PHẬT GIÁO VÀ KHOA HỌC
Bác sĩ Trần Xuân Ninh
Khoa học bản chất là duy lư, đặt trên nền tảng quan sát, lư luận, chứng minh, kiểm nghiệm. Quan sát đ̣i hỏi phải qua trung gian ngũ quan: mắt nh́n, tai nghe, mũi ngửi, miệng nếm, tay sờ. Lư luận kiểm nghiệm th́ cần khả năng trí tuệ. Tùy theo mức độ phát triển và tùy ngành khoa học, vai tṛ của ngũ quan và trí năo có những tầm quan trọng khác nhau. Trong khoa học thực nghiệm, ở những giai đoạn ban đầu, quan sát bằng ngũ quan đóng vai tṛ chủ yếu trong những phát kiến. Archimède t́m ra sức đẩy của nước, Newton t́m ra trọng lực, Franklin t́m ra điện trong sấm chớp vân vân... tất cả đều do quan sát rồi tiếp theo là suy nghiệm. Trong khoa học thuần lư, trí năo đóng vai tṛ chủ yếu, đưa ra giả thiết lư luận rồi kiểm nghiệm, thực hiện. Dù là khởi đầu bằng quan sát, hay khởi đầu bằng lư luận th́ yếu tính của chân lư khoa học vẫn là sự tuyệt đối khách quan, chứng minh được, kiểm nghiệm được, thực hiện được.
Trong khoa học, không có ḷng tin mù quáng, mà chỉ có giả thiết được kiểm chứng gián tiếp hay trực tiếp. Những hiện tượng khoa học mà người ta thấy được th́ đa dạng phức tạp, nhưng chân lư khoa học khi đă hiểu ra th́ thực là đơn giản, có thể tóm gọn lại thành một công thức hay một câu.
Tôn giáo nói chung dựa trên ḷng tin. Tin ở trời, ở thượng đế, ở thần thánh... Tin v́ không chứng minh được, không giải thích được. Ở những thời kỳ đầu tiên của lịch sử loài người, khi có quá nhiều sự kiện chung quanh ḿnh không thể giải thích, không thể hiểu, người ta sẵn sàng tin. V́ thế người ta tin ở thần gió, thần mưa, thần sông, thần biển, thần đất vân vân. Trên hết cả, là thượng đế, là trời... tức là những đấng siêu phàm có khả năng thưởng phạt, quyết định vận mạng con người, vận mạng đất nước...
Với sự phát triển khoa học, con người hiểu biết nhiều hơn và do đó có thể giải thích nhiều điều bằng khoa học. Không c̣n thần mưa, thần gió, thần sấm nữa v́ tất cả đều giải thích được là những hiện tượng tự nhiên do những yếu tố nóng lạnh, ẩm khô, điện từ di chuyển, thay đổi. Không c̣n cung Quảng và Hằng nga, v́ mặt trăng được biết là một hành tinh với những mẫu đất đá mà con người không thể sống. V́ những phát kiến khoa học đă thay đổi một cách to lớn cuộc sống con người, tinh thần duy lư của khoa học càng ngày càng phát triển, ḷng tin con người vào những yếu tố thần linh và siêu nhân giảm đi. Điều này thấy rơ tại các nước văn minh, nơi số tín đồ cũng như các tu sĩ truyền đạo giảm sút. Số người tham dự các hoạt động tôn giáo, như đi nhà thờ, rước lễ vân vân, bớt nhiều.
T́m hiểu suy nghĩ về những lời căn bản Phật dạy, ta thấy đặc tính duy lư, và tinh thần khách quan của khoa học. Hăy nghe lời đức Phật giảng cho chư tăng ở vùng Vesali, trên chặng cuối cuộc đời hành đạo của ngài từ Beluva tới Mehavali: "Này các đệ tử! Pháp mà ta nghiệm thấy đă nói cho các ngươi rồi. Các ngươi hăy suy tưởng, hành Pháp và truyền giảng ra rộng răi v́ ḷng thương thế giới, cho điều lành và hạnh phúc của thần và người."
Trong lời dạy trên, Phật không đ̣i hỏi ḷng tin tuyệt đối nơi Pháp, ngài chỉ kêu gọi các tăng già "suy tưởng," "hành pháp" và "truyền giảng". Suy tưởng để thấy là đúng, hành Pháp để có thể kiểm nghiệm, và truyền giảng là v́ lẽ từ bi. Đức Phật đă truyền đạo như một nhà khoa học, đưa ra chân lư khoa học để cho người nghe suy nghĩ, kiểm chứng và phổ biến.
Đức Phật cũng không đ̣i hỏi phải tin tưởng tuyệt đối ở ngài, mà được quyền nghi vấn.
Hăy nghe lời Phật dạy ông A-nan-đà và chư tăng lúc ngài gần viên tịch:
"Này A-nan-đà! Có thể có người trong các ngươi nghĩ rằng: Không c̣n lời thầy dạy nữa. Chúng ta không c̣n thầy nữa. Nhưng, này A-nan-đà, ngươi không được nghĩ thế. Pháp và Giới (Dhamma-vinaya) mà ta đă đặt định ra và giảng giải cho các ngươi, sẽ là thầy của các ngươi, sau khi ta viên tịch. Có thể có những tăng, mà trong đầu có nghi ngờ về Phật, về Pháp (Doctrine-Dhamma), về Đạo (Path-Magga), hay về phương cách tu tập (Method-patipadà). Này các tăng chúng, hăy tự nhiên mà hỏi đi. Đừng để sau này tự trách ḿnh rằng: Lúc Thầy chúng ta c̣n mặt đối mặt với chúng ta, chúng ta đă không hỏi bậc Đại giác cho tường tận."
Sách chép rằng đức Phật đă nhắc lại những câu này ba lần cho các chư tăng.
Không những nhắc nhở tự mỗi người suy nghiệm, không những khuyến khích mọi người đặt câu hỏi với ḿnh, đức Phật c̣n tách sự tôn kính ḿnh ra khỏi quá tŕnh suy nghĩ mỗi người để cho kết luận được khách quan. Sau khi giảng pháp cho Kalamas, ngài đă hỏi chư tăng rằng "Sau khi các ngươi đă thấu hiểu và ghi giữ điều ta giảng th́ các ngươi có tự nhủ rằng "Chúng ta tôn vinh thầy chúng ta và v́ kính trọng người, chúng ta kính trọng những lời người dạy" hay không?" Chư tăng đáp: "Bạch thế tôn, không." Đức Phật liền nói "Này các đệ tử! Điều các ngươi vừa nói phải chăng là v́ chính các ngươi đă công nhận, nh́n ra và thấu hiểu đó chăng?" Chúng tăng trả lời "Bạch thế tôn, chính phải."
Hiểu rơ tâm lư con người, ngài tách bạch rất rơ Phật và Pháp, để cho chân lư ngài t́m ra (tức là Pháp), và con đường ngài chỉ (tức là Đạo) thực sự phục vụ được chúng sinh, đức Phật đă nói với ông A-nan-đà khi nằm chờ giờ viên tịch trong rừng Sala giữa hai cây Sala như sau: "Người mà làm tṛn nghĩa vụ lớn cũng như nghĩa vụ nhỏ, người mà ngay chính trong cuộc đời tuân theo pháp giới, th́ chính là người vinh danh, tôn kính và thờ phụng bậc Đại Giác, Đại Toàn bằng cách xứng đáng nhất. Bởi thế, hỡi A-nan-đà, hăy kiên định thi hành những nghĩa vụ lớn và những nghĩa vụ nhỏ, hăy ngay chính trong đời, tuân theo pháp giới. Này A-nan-đà, đấy là cách ngươi phải tự tu tập."
Đặt vấn đề, suy nghĩ và chiêm nghiệm khách quan, chính là đặc thù của khoa học.
Ngày nay, ta không lạ ǵ tinh thần khoa học này. Nhưng thời đức Phật cách nay trên hai ngàn năm trăm năm, khi con người c̣n bị bao vây bởi vô số điều không hiểu biết và mê tín, th́ trí huệ này chính là trí huệ bậc đại giác.
Trong một buổi giảng khác cho chư tăng về cách thức tập luyện cho một người muốn t́m phương giải thoát, đức Phật nói rằng một người mà tâm ư trong lành, cuộc đời thanh sạch trọn vẹn th́ tức là tu tập viên măn, và có thể coi như một người đă tắm rửa sạch nội tâm.Có người Bà la môn tên là Sundarika Bhàradvàja bèn hỏi đức Phật:
"Ngài Gotama có đi tắm ở sông Bàhuka không?" Phật trả lời: "Này người Bà la môn! Sông Bàhuka có ǵ tốt? Sông Bàhuka có thể làm ǵ cho người?" Người Bà la môn đáp "Bạch ngài Gotama, sông Bàhuka người ta tin là sông thánh. Nhiều người có những hành động xấu xa ghê tởm (pàpa) đă được nước sông Bàhuka rửa sạch." Phật liền dạy rằng nước sông không thể rửa sạch sự xấu xa của con người, và nói: "Hỡi người Bà la môn! Tắm ở đây (trong Pháp và Giới) sẽ cho mọi người yên lành. Nếu người đừng nói dối, đừng sát sinh, đừng trộm cắp, đừng xấu xa, th́ đi đến sông Gayà làm ǵ? Giếng sau nhà người cũng là sông Gayà đó!"
Nh́n thẳng vào vấn đề, t́m ra phương kế giải quyết thích đáng, không dựa vào những tiền đề chủ quan, những tin tưởng mù quáng dễ dàng, là cách nh́n khoa học của đức Phật dạy trong chuyện kể trên.
Đức Phật xuất gia v́ nh́n thấy cảnh sinh lăo bệnh tử bao trùm cuộc đời và muốn giải cứu chúng sinh. Trong quá tŕnh tu tập học đạo, ngài đă suy nghĩ, thể nghiệm và sau cùng giác ngộ t́m ra chân lư giải quyết khổ nạn cuộc đời. Tóm tắt lại là tứ diệu đế (khổ đế, tập đế, diệt đế, đạo đế) và bát chánh đạo (chánh kiến, chánh tư duy, chánh ngữ, chánh nghiệp, chánh mạng, chánh tinh tấn, chánh niệm, chánh định). Trong tiến tŕnh giải quyết khổ, vai tṛ mỗi người là chủ yếu. Như Phật nhắc nhở nhiều lần:
Ngươi phải tự ḿnh cố gắng,
Bậc Đại toàn (Tathàgata) chỉ đường
(Dhammapada, 276)
và:
Do ḿnh việc xấu sinh
V́ ḿnh mà bị bôi xấu
Chính ḿnh việc xấu ngưng
Tự ḿnh tiếng xấu giải
Trong sạch hay dơ bẩn tùy thuộc ở ḿnh
Không ai tẩy sạch được cho người khác
(Dhammapada, 165)
Trong nỗ lực tự giải cứu này, kết quả cao thấp tùy cá nhân. Ở mức toàn hảo là trở thành bậc đại giác, như hoa sen nở giữa chốn bùn lầy.
Suy nghĩ cho kỹ, lời Phật dạy mỗi người phải tự cứu cũng là một chỉ dẫn khoa học, kết hợp biết và làm, lư thuyết với hành động, giải quyết việc người mà không phục vụ việc thần. V́ thế, Phật không quan tâm giải thích những vấn đề siêu h́nh, không dựa trên những yếu tố thần linh để thuyết phục, xoa dịu hay giải quyết những vấn đề con người. Phương thức giải quyết khổ nạn Phật chỉ ra là triệt để và đơn giản, trên nguyên lư nhân quả, như trong quan hệ vận hành của những hiện tượng khoa học.
Một cách rất tổng quát, ta đă nh́n ra tính chất khoa học trong một số lời Phật dạy nguyên thủy và qua một vài ư niệm cơ bản trong Phật pháp. Sự nhận định này không v́ yêu cầu vinh danh hay đề cao đức Phật và Phật giáo. V́ như lời Phật dạy ông A-nan-đà đă dẫn ở trên, vinh danh, tôn kính và thờ phụng đấng Thế tôn cách cao quư nhất chính là tuân theo pháp giới. Mặt khác, cũng v́ hiểu rằng Phật giáo là đạo cứu khổ, mà tiến tŕnh cứu khổ là dựa trên nỗ lực cá nhân, chứ không v́ ân phúc huyền bí, nên tự thấy không cần đề cao Phật giáo. Ngoài ra, nói đức Phật có tinh thần khoa học hay nói Phật giáo có tính chất khoa học th́ thật ra cũng không phải là một cách đề cao.
Những phân tích trên đă được viết trong quan ngại chung về viễn ảnh tôn giáo trong thời đại văn minh vật chất ngày nay, khi những khám phá khoa học làm lu mờ yếu tố huyền bí, khi những phát triển kỹ thuật, thương mại làm xă hội ngày càng phức tạp và con người bị trói buộc chặt chẽ vào trong những khổ nạn chằng chịt, tế vi khó định, khó thoát. Trong hoàn cảnh này, vai tṛ giải cứu con người, ổn định xă hội của tôn giáo cổ điển dựa trên sức mạnh huyền bí giảm đi, như ta đă thấy.
Nhận ra tinh thần khoa học trong những lời Phật dạy và khai triển tinh thần này phải chăng là điều cần quan tâm chú ư để Phật pháp có thể được hoằng dương mà giải cứu cho con người duy lư trong thời đại ngày nay?
